Kasnoantička bazilika u Brezi (Hedum castellum Daesitiatium) – svjedok burne prošlosti
Na prostoru današnje Breze, u prahistorijskom i antičkom periodu, razvijao se život centralnoilirskog područja koje je pripadalo etničkoj oblasti plemena Desitijata. Ovo moćno i brojno ilirsko pleme naseljavalo je područje gornje doline rijeke Bosne, prema zapadu do gornje doline Vrbasa, a prema istoku do Rogatice. U antičkim izvorima Desitijati se često spominju, naročito po velikom ustanku protiv Rimljana 6. godine nove ere.
Tokom 3. i 2. stoljeća prije nove ere, raspadom starih rodovskih struktura, kod Desitijata dolazi do razvoja naselja u ravnicama uz vodene tokove, ali i dalje pod zaštitom gradinskih utvrđenja. Jedno takvo naselje razvilo se upravo na području Breze, gdje je otkrivena i desitijatska nekropola. U pisanim izvorima početkom nove ere spominje se važan centar Desitijata – Hedum castellum Daesitiatium, za koji se pretpostavlja da se nalazio na ovom području.
Nastanak i značaj bazilike
Na lokalitetu Crkvina u Brezi, krajem 5. ili u prvoj polovini 6. stoljeća, izgrađena je impozantna kasnoantička bazilika. Nastanak ove građevine okvirno se datira od 536. godine, kada su Panonija i Dalmacija pripale Istočnorimskom carstvu, pa najkasnije do 614. godine, kada s padom Salone prestaje vlast Bizanta na ovim prostorima. Moguće je da je bazilika podignuta u vrijeme vladavine cara Justinijan I ili njegovih neposrednih nasljednika.
Bazilika je imala dimenzije približno 31,5 x 19 metara (prema novijim mjerenjima 27 x 19 m). Oko nje se nalazio zid sa dva objekta nalik tornjevima. Unutar zidina, pored crkve, otkriven je niz manjih prostorija koje podsjećaju na monaške ćelije, što ukazuje na moguću manastirsku funkciju kompleksa.
Građena je tehnikom opus incertum – lomljeni kamen polagan je bez posebnog reda i vezan nekvalitetnim malterom. Pod je bio od nabijene zemlje ili estriha, a kao pokrov korišten je rimski crijep. Iako konstrukcija djeluje skromno, kameni namještaj svjedoči o radu iskusnih klesara. Bogata kamena plastika, precizna izrada i dekorativni motivi tipični su za kasnu antiku. Stupovi su rađeni na tokarskom kolu, sa entazisom na sredini korpusa, dok kapiteli podsjećaju na imposte, ukrašeni oštrim lukovima i motivima krsta sa dva jagnjeta u mandorli. Pronađene su i stilizirane protome u obliku veprove i ovnovske glave.
Natpisi i arheološki nalazi
Posebnu vrijednost lokalitetu daju brojni epigrafski i arheološki nalazi. Na jednom od stupova ugravirana je latinička abeceda, dok je na drugom pronađena germanska runska abeceda od 24 karaktera, visine od 0,5 do 2,6 cm. Na fragmentima su zabilježeni i latinski grafiti, uključujući riječ “misericordia”, slovo „P“ i crtež konja.
Pronađen je i rimski natpis Ulpije Prokule, ugrađen kao spolij, u kojem se spominje Valens, sin Varonov, princeps Daesitiatium – uglednik ilirskog plemena Desitijata, te castellum Daesitiatium. U slojevima gareži otkriveni su ulomci tegule, rastopljeno prozorsko staklo, kao i avarska strelica, što ukazuje na nasilno razaranje objekta.
Nakon požara zidovi su još neko vrijeme stajali, o čemu svjedoče ulomci ranoslavenske keramike sa češljastim ornamentom (Kammstrichmuster), datirani u 7. stoljeće, pronađeni posebno u dijelu narteksa.
Propast i arheološka istraživanja
Bazilika je najvjerovatnije stradala u požaru tokom ratnih sukoba, a definitivno je propala u provali Avara i Slavena krajem 6. ili početkom 7. stoljeća. U jednom grobu unutar objekta pronađen je bronzani umbo štita, bizantijski rad iz 6. stoljeća, što dodatno potvrđuje turbulentno razdoblje njenog kraja.
Arheološka istraživanja lokaliteta započeo je 1930. godine dr. Gregor Čremošnik, tadašnji kustos Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine. Pokretni arheološki materijal danas se čuva u ovoj instituciji.
Kasnoantička bazilika na Crkvini u Brezi proglašena je nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine. Nacionalni spomenik obuhvata arheološko područje sa ostacima bazilike i pokretno naslijeđe pronađeno tokom istraživanja.
Bazilika danas
Danas ostaci kasnoantičke bazilike na Crkvini predstavljaju jedno od najznačajnijih arheoloških nalazišta u centralnoj Bosni i Hercegovini. Iako sačuvani samo u temeljima i fragmentima kamene plastike, ovi ostaci svjedoče o kontinuitetu života od ilirskog, preko rimskog do ranobizantijskog perioda na prostoru Breze.
Bazilika nije samo arheološki lokalitet – ona je simbol višeslojne historije Breze i podsjetnik na bogato kulturno naslijeđe koje ovaj kraj baštini.
Ako ste svjedočili nekom događaju i želite podijeliti informacije javite se na mail brezax221@gmail.com
